Muziekdocenten en muziekscholen worden tegenwoordig meer en meer uitgedaagd om uiterst creatief te zijn in hun didactiek en muziekpedagogische visie. Groepslessen, muziekles op projectbasis, muziek in de brede school, ieder kind een instrument, samenwerking met de kunstvakken e.d. het zijn ontwikkelingen die vragen om een krachtige visie op muziek, muziekonderwijs en creativiteit in methodiek en didactiek. In dit artikel schets ik een aantal, mijns inziens, essentiële aspecten van muziekonderwijs. Aan de orde komen onder andere:
␣ het belang van muziek en muziekonderwijs; ␣ veel voorkomende redenen waarom leerlingen stoppen met muziekles, ␣ individueel musiceren en samenspelen, ␣ oefenen vanuit flow, ␣ het leren en werken met notatie ␣ luisteren en op het gehoor leren spelen, ␣ improviseren en componeren, ␣ coöperatief leren met allerlei praktische voorbeelden Tevens is dit artikel geschreven als leeswijzer bij de boeken “Coöperatief leren in muziek” deel 1 en deel 2 waarin deze visie in ongeveer 400 concrete activiteiten is uitgewerkt1.

Download dit artikel

Er waait al tijden een nieuwe wind in onderwijsland. Met hoog in het vaandel “het nieuwe leren, meervoudige intelligentie en coöperatief leren.” Innovaties die , mits juist uitgevoerd tot beter onderwijs kunnen leiden. Vernieuwingen die de noodzaak om onderwijsstructuren, werkwijze en werkvormen te blijven ontwikkelen onderstrepen. Het is een zonde om in onderwijsland vast te roesten in oude en achterhaalde materialen en werkwijze. Of om uit te gaan van het feit dat je als docent genoeg hebt geleerd en “het nu wel kan”.
Schoolbrede onderwijsvernieuwingen gaan vaak plenair en zijn primair gericht op basale didactische werkvormen en materialen ten behoeve van de kennis en zaakvakken. Kunstvakken blijven hierin vaak ongemoeid of onbesproken. Terwijl juist deze innovaties ook van groot belang zijn voor de verdere ontwikkeling van kunstvak-inhouden, -werkvormen en –materialen.
Het is dus aan de vakdocent om een vertaling te maken naar het vak en materialen te ontwikkelen om werkwijzen als ‘coöperatief leren’ vorm te geven binnen de les.

Frits Evelein heeft nog een stap verder gemaakt door zijn visie op het vak muziek te gieten in een compact overzicht van nieuwe werkvormen en materialen gebruikmakende van deze actieve manier van leren.

Coöperatief leren in Muziek

“Coöperatief leren in muziek” stoelt op een paar peilers.
-Coöperatief werken, - Ervaringsgerichtheid, -Reflectie en muzikale contexten.
Waarbinnen het ontwikkelen van muzikale vaardigheden als doel worden gesteld. Het leren van ‘muziek’ bij kinderen krijgt op deze wijze een nieuwe betekenis. De oude visie op het vergaren van kennis en / of vaardigheden op een docent centrale wijze wordt vervangen door inter(re)actieve manier van het ‘eigen’ maken van muzikale eigenschappen. (Parameters en betekenissen) Waarbij de eigenheid van ieder kind ruimte krijgt, en muzikaal en sociaal leert communiceren met kinderen uit de klas tijdens de muzieklessen.

Coöperatief werken betekent ‘samen’ werken in kleine of grotere groepjes.
Wanneer de werkvorm goed wordt toegepast zijn alle kinderen actief betrokken tijdens de activiteit. Het leerrendement zou op deze wijze ook hoger moeten zijn doordat ieder kind in zijn/haar muzikale individuele leermoment betrokken is. Leerlingen kunnen zich moeilijker verstoppen en ontrekken aan een muziekactiviteit. De behoefte om dit te doen zal ook minder zijn omdat er van ieder kind betrokkenheid wordt gevraagd. Het probleem van; “ wie weet het antwoord…” waardoor “een actief betrokken is negenentwintig andere toehoren, wordt door deze nieuwe manier van werken vermeden.

De rol van de leerkracht

Het goed toepassen van opdrachten staat of valt bij de rol van de docent. Deze rol zal minder sturend / bepalend zijn maar meer coachende eigenschappen in zich dragen waardoor er ruimte kan ontstaan voor spontane muzikale reacties vanuit de betrokken kinderen. Hierdoor geef je meer ruimte voor creativiteit vanuit het kind.
De uitvoering van de opdrachten en de interactie tussen kinderen en het hierbij vertoonde muzikale gedrag zijn allen elementen die de docent observeert en begeleidt.
Ervaringsgericht leren en reflectie is kort aan elkaar gekoppeld. Kinderen, horen, zien voelen, denken tijdens een activiteit. Dit is individueel proces en om dit inzichtelijk te maken voor docent en (mede)leerling worden er reflectieopdrachten aangereikt om aansluitend op een muziekactiviteit te ‘reflecteren’.

Praktijkervaringen

Dat wat direct opvalt bij het gebruiken van deze ‘nieuwe’ didactiek is de betrokkenheid van alle kinderen bij de activiteit. Iedere leerling luistert, kijkt, spreekt, speelt of ontwerpt tegelijkertijd. In het begin voelt het nogal onwennig wanneer je de activiteit ‘uit handen’ geeft en leerlingen zelfstandig laat werken. Het overzicht behouden tijdens de tweetal en viertal gesprekken en dié groepjes coachen die vast lopen of niet op gang komen zijn vaardigheden die bij de docent worden aangesproken tijdens de coöperatieve activiteit. Het viel me ook direct op dat je rol verandert in een bredere (je bereikt meer leerlingen) en coachende (stimulerende in plaats van sturende) docent. Als je dat vergelijkt met een wat meer docentcentraal (gestuurde) activiteit biedt de coöperatieve werkvorm veel meer ruimte en tijd voor ieder individu tijdens de muziekles. En je creëert ruimte om op een individuelere basis leerlingen te spreken en te begeleiden tijdens een muzikale groepsactiviteit. Wanneer de leerlingen in de groepjes bekend zijn met het principe en de activiteit goed uitvoeren is het erg leuk om eens aan te schuiven bij de groepjes. Het geeft je dan ook een unieke inkijk in de denk/spreek en creatieve wereld van de leerlingen.

Het boek bestaat uit een algemene inleiding, waarin de auteur zijn visie uiteenzet en hierbij handreikingen doet voor de toepassing van de verschillende elementen die “Coöperatief Leren In Muziek” toepast. Wanneer deze werkvormen compleet nieuw voor u zijn, bied het eerste gedeelte uit het boek een prettige en praktische uitwerking van het coöperatief leren in zijn algemeen en binnen muziekactiviteiten.
Verder worden er uitwerkingen gegeven van opdrachten die in het boek terug te vinden zijn en suggesties gedaan voor het toepassen van de opdrachten binnen de muziekactiviteit/les. Het tweede deel van het boek bestaat voor een groot gedeelte uit praktisch toepasbaar lesmateriaal. Veel muzikale coöperatieve werkvormen krijgen vorm door de inzet van kaartjes. Zodat ieder kind tijdens de activiteit zijn/haar eigen werkmateriaal krijgt. Op de bijgeleverde CD staan alle kaartjes in PDF formaat en audiovoorbeelden om te gebruiken bij de, in het boek beschreven luisteropdrachten.
Dit boek omvat vele uitgewerkte didactisch (muzikale) opdrachten en een flink pak leuke en creatieve lesideeën.

Met “Coöperatief leren in muziek” wordt een authentiek, creatief en origineel idee neergezet. Het biedt leerlingen en vakleerkrachten in het primair onderwijs een prettige en nieuwe methodiek en didactiek voor muziekactiviteiten.
Actief, betrokken, musisch en concreet worden leerlingen muzikaal vaardig gemaakt.
Met een gemotiveerde voor vernieuwingen openstaande vakdocent en “Coöperatief Leren In Muziek” heeft het kunstvak ‘muziek’ er een concrete aanwinst bij.

Tekst & Foto’s: Rob van den Berg

Elk muziekstuk opent een veelheid aan mogelijkheden

De mogelijkheden en kracht van muziek zijn verbluffend. Elk muziekstuk kan veel ervaringen, mogelijkheden en ontdekkingen oproepen. Muziekdocenten hebben het voorrecht en de kans om deze krachten aan te boren en in te zetten in het onderwijs. Deze bijdrage laat zien hoe bij een muziekfragment allerlei ingangen gevonden kunnen worden om te ervaren, te ontdekken, te leren en te groeien.

Eigenlijk kunnen we elk stuk muziek kiezen. Maar omdat we het toevallig laatst hoorde gebruiken we de eerste anderhalve minuut van de ouverture van der Fliegende Hollander van Richard Wagner. Met dit stuk laten we zien op welke manieren er muzikaal geleerd kan worden. In alle voorbeelden is de klinkende muziek het vertrekpunt en de katalysator voor leren. De voorbeelden zijn opgebouwd naar moeilijkheidsgraad en kunnen gebruikt worden om leerlingen in twee of viertallen te laten samenwerken.

1 Sfeer in muziek

De leerlingen horen het stuk enige keren en bedenken alleen of in tweetallen wat voor filmscènes bij de sfeer van de muziek past. Ze kunnen de scènes tekenen of beschrijven. De scènes lopen dan parallel met de opbouw en veranderingen in de muziek. Bij de scènes geven ze aan wat voor gevoel de muziek bij henzelf oproept. Ze geeft deze activiteit ook ingang om met de leerlingen te kijken naar muziek gevoel, sfeer en emotie, wat je voelt, hoe het komt dat je dat voelt en wat het gevoel inhoud voor je en wat het je vertelt.

2 Wat veroorzaakt de sfeer

De leerlingen geven naast een sfeerimpressie aan wat in de muziek dit veroorzaakt. Hierdoor maken ze contact met de hoorbare klank. Dit kan op verschillende manieren. Helemaal open, waarbij de leerlingen zelf aangeven wat ze horen. Vaak helpt het echter – zeker bij onervaren luisteraars - om leerlingen te steunen bij het luisteren. Dit kan bijvoorbeeld door hen te laten scoren op een lijst met items (zie Tabel 1).

Tabel 1

muzikale parameters

			Gemiddeld
Weinig geluid						Veel geluid
Zachte klank						Hard
Veel laag						Veel hoog
Langzaam						Snel
Onduidelijke melodie						Duidelijke melodie
Weinig verschillen						Grote Verschillen
Weinig herhaling						Veel herhaling
Weinig instrumenten						Veel instrumenten
?						?
?						?
?						?

In de opengelaten ruimtes kunnen leerlingen zelf woorden invullen.

3 Stormmuziek vergelijken: Wagner, Beethoven en Debussy

Het is heel goed mogelijk om verschillende soorten stormmuziek te vergelijken. Bijvoorbeeld fragmenten van rond een minuut uit de storm en het onweer in het allegro van de 6^e symfonie van Beethoven of de wind en de zee in het derde deel van La Mer van Debussy (luister: www.musiceducation.nl/……). De leerlingen kunnen letten op verschillen in sfeer, klankopbouw, zeggingskracht etc.. waarover gereflecteerd kan worden.

4 Verloopschema in intensiteit

Een andere mogelijkheid is de leerlingen een verloopschema te laten tekenen bijvoorbeeld op intensiteit. Dat kan heel simpel in een volgend schema.

Veel Weinig
	0	10	20	30	40	50

Het is echter ook mogelijk om de leerlingen hierbij sfeer woorden te laten opschrijven en andere zaken die ze opvallen. Zo wordt de muziek preciezer in de tijd gevolgd.

5 Welke instrumenten hoor je

Weer anders is de leerlingen de instrumenten te laten noemen die het meeste opvallen. Dat kan door de instrumenten van het orkest op een rij te zetten en de leerlingen aan te laten geven welke instrumenten het meest opvallen en hoorbaar zijn, waarvoor ze gebruikt worden en op welke momenten. Dit laatste kan ook weer gekoppeld worden aan het intensiteitschema. Hierbij kan tevens de reflectie gericht worden op het gebruik van klankkleur dmv. de instrumenten, de relatie met de sfeer en de muzikale zeggingskracht.

6 Grafische notatie

Het voorgaande gaat al in de richting van een grafische notatie waarbij de muziek in een tijdsverloop wordt weergegeven. Dit kunnen we op allerlei manieren explicieter en uitwerken met als voordeel dat grafische notatie het luisteren weer op andere manieren stimuleert en helpt focussen. Bijvoorbeeld de leerlingen krijgen een serie kaartjes met daarop een globale grafische notatie van het stuk. Het idee is dat ze die kaartjes in de juiste volgorde leggen. Een andere optie is dat zij een stukje te horen krijgen waarbij 4 verschillende grafische notaties worden gegeven. Een daarvan is de juiste, ze kiezen de juiste en leggen uit waarom die het is. Er kan een dynamiekpartituur gemaakt worden bij de muziek. Dit kan met crescendo en decrescendo tekens, met dynamiektekens of in grafische vorm met alternatieve aanduidingen. Dit kan natuurlijk ook wat betreft de hoofdmotieven en melodieën. Ook kunnen leerlingen dit in dit voor andere teams op kaartjes maken die als puzzel door de anderen in de juiste volgorde gelegd moeten worden. Weer een andere vorm is de grafische weergaven van een instrumentale laag waarbij de leerlingen andere lagen zelf invullen, bijvoorbeeld de pauken. Deze lijn kan verder uitgewerkt worden tot dat de leerlingen in teams zelf een complete grafische notatie van het fragment maken.

7 Vorm en herhaling

Via de grafische notatie is het mogelijk om naar vorm te kijken, de opbouw van het stuk uit motieven, herhaling, gelaagdheden daarin e.d. en de effecten daarvan. Met de grafische notatie erbij is het vrij eenvoudig om aan te wijzen wat er in de muziek hoorbaar is en op welk moment, dan gewoon uit het hoofd of op het gehoor. De notatie maakt het verloop van de klank in de tijd immers goed zichtbaar.

8 Noten en vormen van formele notatie

Wat in grafische notatie kan, is ook mogelijk in het notenschrift. Bijvoorbeeld kun je de leerlingen de notatie van een goed hoorbaar motief in noten geven. Daarbij kunnen ze de vraag krijgen, welk motief het is. Ook is het mogelijk om hier een multiple choice van te maken, meerder genoteerde motieven waarvan er 1 juist is. De leerlingen moeten aangeven welke het juiste is maar ook uitleggen waarom.

9 Orkestpartituur

Een andere vorm is de leerlingen stukken uit de orkestpartituur te geven. Dat kan zoals het stuk is maar kan ook als puzzel. In het laatste geval zoeken de leerlingen de juiste volgorde neer leggen uit waarom dat wat ze kiezen volgens hen juist is. In deze activiteit zien ze hoe de muziek wordt weergegeven voor het orkest. Ze kunnen dit mooi doen als vervolg op de grafische notatie.

10 Storm spelen

Storm kan ook goed als basis genomen worden voor een klankstuk. Dit voorbeeld van Wagner geeft prachtige aanknopingspunten om te werken met slagwerk en golven in klank. Het effect van een orkest zal niet snel geëvenaard worden door de leerlingen maar het idee van opbouw en klankverwerking kan wel verkend en verdiept worden. De grafisch genoteerde muziek kan door de leerlingen uitgevoerd worden op slagwerk. Wanneer leerlingen goed noten kunnen lezen is het mogelijk om enige genoteerde motieven en melodieën uit het stuk te spelen.

11 Verschillende Interpretaties

Muziek is altijd een interpretatie. Elke musicus speelt het op een bepaald moment weer anders. Dat kan invloed hebben op het resultaat. Laten we bijvoorbeeld twee verschillende versies nemen van dit stuk. Wanneer deze na elkaar worden gedraaid kunnen verschillen en overeenkomsten benoemd worden. Ook is het mogelijk dit weer voor te structureren bijvoorbeeld met eerder genoemde elementen.

12 Conventies

We komen nu op de moeilijkere en meer complexe lagen. Bijvoorbeeld door het zien dat een compositie in een bepaalde tijd past. Dit werk van Wagner is duidelijk niet uit de tijd van Bach of Beethoven maar waarom? Om dit te bespreken is het goed mogelijk om een stuk van Bach of het eerder genoemde stormfragment van Beethoven ernaast te plaatsen. Niet alleen gebruikt Beethoven en ander orkest, zijn melodieën en klankopbouw zijn anders. Voor een groep leerlingen in de bovenbouw zijn dit soort vergelijkingen relevant om mee aan de slag te gaan. Maar ook voor jongere leerlingen zit hier veel in voor reflectie.

13 Het verhaal van de vliegende Hollander

Het verhaal van de vliegende Hollander bestaat al eeuwen en ook in de film Pirates of the Carabean komt het terug. De leerlingen kunnen het verhaal erbij nemen en gekeken kan worden wat de kern van het verhaal is en hoe dit in de muziek tot uitdrukking wordt gebracht. (http://nl.wikipedia.org/wiki/De_Vliegende_Hollander_(spookschip)

14 Hoe luister je?

Een interessante vraag die we de leerlingen kunnen stellen is: ben je na verschillende van deze activiteiten rond dit muziekstuk anders gaan luisteren naar dit muziekstuk? Is er wat anders geworden en zo ja, wat is dat en wat is de veroorzaakt daarvan? De verschillende soorten focus op klank, gevoel, spelen, uitvoering, cultuur, verhaal e.d. spelen daar natuurlijk een rol bij.

Al dit soort voorbeelden kunnen ook gebruikt worden om muzikale vaardigheden van leerlingen in een muzikale context te toetsen. In plaats van leerlingen in een theoretische toets noten op te laten schrijven om te zien of ze notennotatie kennen is het mogelijk om ze (in of als een toets) een van de genoemde activiteiten te laten doen en te zien hoe ze dat doen. Ook kun je leerlingen voorzien van de juiste antwoorden bij het luisteren van een fragment uit dit soort muziek en ze zelf te laten uitleggen waarom dat antwoord goed. Hierbij geldt als uitgangspunt steeds, zorg dat de klinkende en ervaarbare muziek de basis is voor het handelen en dat alle kennis en vaardigheidsdimensies (zoals herkennen van lagen, noteren, benoemen van herhaling contrast etc…) gekoppeld zijn aan levende muziek. Elk muziekstuk herbergt een schat aan muzikale dimensies en ervaringen. Je kunt dus in principe heel veel doen met heel weinig muziek door steeds een ander perspectief te kiezen van waaruit je dit muziekstuk (of aspecten daarvan) actief laat benaderen of verwerken.

Literatuur.

Evelein, F.G. (2007). Coöperatief leren in muziek, activiteiten basisschool. HBUitgevers, Baarn.

Evelein, F.G. (verschijnt oktober 2008). Coöperatief leren in muziek, voortgezette activiteiten. HBUitgevers. Baarn.

Over de auteurs

Rob van den Berg is opleider Docent Muziek aan het Conservatorium Maastricht

Frits Evelein is opleider Docent Muziek aan de Universiteit Utrecht en het Rotterdams Conservatorium. F.G.Evelein@uu.nl

Een weekendje werken met Frits:…..

DOWNLOAD DIT ARTIKEL

DOWNLOAD DIT PAKKET (mp3 + partituren & luistervragen)

door: Lars van den Oever

DOWNLOAD Dit pakket (MP3, Partituren & luistervragen)

Door: Reinier de Graaf

DOWNLOAD DE PARTITUUR & MUZIEK

door: Rogier Wiertz

Het nieuwe muziekleren

Coöperatief leren is niet alleen een werkvorm maar veeleer een paradigma; het is een
beginsel waaruit vrijwel onbeperkt valt te putten om nieuwe impulsen te geven aan
het onderwijs. Ook is het een vertrekpunt om onderwijs steeds opnieuw aan te laten
sluiten bij nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen zoals multiculturaliteit,
emancipatie en het integreren van zwakbegaafden in lerende gemeenschappen. In dit
deel worden de belangrijkste inzichten over coöperatief leren, en de ontwikkelingen op
dit punt geïnventariseerd…
DOWNLOAD dit stuk